Ecopedagogía y Unidades de Conservación: potencialidades para prácticas educativas desde la perspectiva de un docente de Educación Básica
potencialidades para práticas educativas sob a perspectiva de docente da Educação Básica
DOI:
https://doi.org/10.63595/ambeduc.v30i4.20264Palabras clave:
Ecopedagogia; Unidades de Conservação; Formação docente; Educação Ambiental; Práticas educativas.Resumen
La crisis socioambiental contemporánea exige nuevos enfoques educativos que integren la ciencia, la sensibilidad y la acción crítica frente a las problemáticas ambientales. En este contexto, la Ecopedagogía y las Unidades de Conservación (UC) emergen como marcos estratégicos para el desarrollo de prácticas pedagógicas emancipadoras. Este artículo presenta los resultados de un curso de extensión universitaria realizado con ocho docentes de Educación Básica, cuyo objetivo fue discutir las UC como espacios de enseñanza-aprendizaje a la luz de los principios ecopedagógicos. La investigación cualitativa y exploratoria utilizó la técnica de grupos focales en tres reuniones sincrónicas y dos actividades asincrónicas. Los resultados muestran que el profesorado reconoce las UC como entornos propicios para el aprendizaje significativo, capaces de articular la teoría y la práctica, fomentar la Educación Ambiental crítica y fomentar un sentido de pertenencia ecológica. Se desarrollaron planes de clase que abarcaron Ciencias, Biología y Geografía, con énfasis en actividades de campo, grupos de discusión, senderos interpretativos, el uso de tecnologías digitales y la producción de materiales creativos. Las barreras logísticas, financieras y burocráticas se destacaron como los principales desafíos, así como la visión reduccionista de las salidas de campo como oportunidades recreativas. La conclusión es que las UC, al integrarse con la Ecopedagogía, amplían la formación docente y promueven prácticas educativas transformadoras, aunque su implementación efectiva depende del fortalecimiento de las políticas públicas que garanticen el acceso y las condiciones estructurales de las escuelas.
Descargas
Citas
BRASIL. Casa Civil. Lei Nº 9.985, 18 de julho de 2000; Decreto Nº 4.340, de 22 de agosto de 2002. Regulamenta o art. 225, § 1o, incisos I, II, III e VII da Constituição Federal, institui o Sistema Nacional de Unidades de Conservação da Natureza e dá outras providências. 5. ed. aum. Diário Oficial da União, Brasília, 18 jul. 2000.
BRASIL. Ministério da Educação. Secretaria de Educação Básica. Base Nacional Curricular Comum - BNCC. Brasília: MEC, 2017.
CAPRA, Fritjof. A teia da vida: uma nova compreensão científica dos sistemas vivos. São Paulo: Cultrix, 2006.
CARVALHO, Isabel Cristina de Moura; GAUTHIER, Jacques. Educação ambiental: a formação do sujeito ecológico. São Paulo: Cortez, 2015.
DIEGUES, Antônio Carlos Sant’Ana. O mito moderno da natureza intocada. 4. ed. São Paulo: Hucitec, 2004.
DUARTE, Danielle Machado; PIMENTEL, Douglas de Souza. Escolas e unidades de conservação: caminhos da educação ambiental crítica na construção do pertencimento. Revista Brasileira de Educação Ambiental (RevBEA), [S. l.], v. 19, n. 7, p. 805–816, 2024. DOI: 10.34024/revbea.2024.v19.19563. Disponível em: https://periodicos.unifesp.br/index.php/revbea/article/view/19563. Acesso em: 3 out. 2025.
FASSBINDER, Samuel Day; NOCELLA II, Anthony J.; KAHN, Richard (org.). Greening the Academy: Ecopedagogy Through the Liberal Arts. Rotterdam: Sense Publishers, 2012. DOI: https://doi.org/10.1007/978-94-6209-101-6
FERNANDES, Luciana; MENDES, Vinícius; NASCIMENTO, Suelen. Unidades de conservação como espaços de educação ambiental: contribuições para a formação docente. Revista Educação Ambiental em Ação, v. 60, 2020. Disponível em: https://www.revistaea.org/. Acesso em: 02 out. 2025.
GADOTTI, Moacir. A Ecopedagogia e a formação de uma consciência planetária. In: LOUREIRO, Carlos Frederico Bernardo (org.). Cartografias da Ecopedagogia. Rio de Janeiro: Lamparina, 2013. p. 17–30.
GADOTTI, Moacir. Educação e sustentabilidade: uma introdução à educação para a sustentabilidade. São Paulo: Instituto Paulo Freire, 2010.
GATTI, Bernardete A. Grupo Focal na pesquisa em Ciências Sociais e Humanas. Brasília: Líber Livro Editora, 2005.
GONDIM, Sônia M. G. Grupos focais como técnica de investigação qualitativa: desafios metodológicos. Paidéia, Ribeirão Petro, v. 12, n. 24, p. 149-161, 2002. DOI: https://doi.org/10.1590/S0103-863X2002000300004
GUTIÉRREZ, Francisco; PRADO, Cruz. Ecopedagogia e cidadania planetária. São Paulo: Instituto Paulo Freire, 2013.
KAHN, Richard. Critical pedagogy, ecoliteracy, & planetary crisis: The ecopedagogy movement. New York: Peter Lang, 2010.
LIMA, Solange, T. Trilhas Interpretativas: a aventura de conhecer a paisagem. Cadernos Paisagens, Rio Claro, n. 3, p.39-44, 1998.
LOUREIRO, Carlos Frederico Bernardo. Educação ambiental e a formação de educadores: desafios e possibilidades. In: FERRARO JÚNIOR, Luiz Antonio; MARTINS, Ronaldo (org.). Educação ambiental: teoria e prática. São Paulo: Senac, 2015. p. 79–98.
LOUREIRO, Carlos Frederico Bernardo. Formação de educadoras(es) ambientais: a práxis pedagógica na constituição de sujeitos ecológicos. São Paulo: Cortez, 2012.
MELLO, Suellen; MENDES, Regina. Saídas de campo no ensino de ciências. ANAIS USO PÚBLICO EM UNIDADES DE CONSERVAÇÃO, v. 8, p. 66-75, 2020. DOI: https://doi.org/10.47977/2318-2148.2020.v8n12p66
MINAYO, Maria Cecília S. (org.). Pesquisa Social. Teoria, método e criatividade. Petrópolis: Vozes, 2009.
MORGAN, David. Focus group as qualitative research. Qualitative Research Methods Series. London: Sage Publications, 1997. DOI: https://doi.org/10.4135/9781412984287
ODUM, Eugene P.; BARRETT, Gary W. Fundamentos de Ecologia. São Paulo: Thomson Learning, 2007.
OLIVEIRA, Cristina Rebouças de; SILVA, Suely Pereira da; NASCIMENTO, João Batista do. A Ecopedagogia na produção científica da educação ambiental no Brasil. Revista Brasileira de Educação Ambiental, v. 16, n. 3, p. 165–182, 2021. Disponível em: https://revistas.ufrj.br/index.php/rbea. Acesso em: 02 out. 2025.
ROCHA, Marcelo; PIN, José R. Compreensões sobre meio ambiente: visitas mediadas no Parque Nacional da Tijuca, Rio de Janeiro. Terrae Didat., Campinas, v. 15, p. 1-9, 2019. DOI: https://doi.org/10.20396/td.v15i0.8654363
RUIZ-PEÑALVER, José Andrés; CARRASCO, Consuelo; SANTISTEBAN, Antoni. A Ecopedagogia na pesquisa educacional: revisão crítica e perspectivas. Revista de Educação Ambiental e Sustentabilidade, v. 8, n. 1, p. 1–19, 2021. Disponível em: https://revistas.pucsp.br/index.php/reas. Acesso em: 02 out. 2025.
SANTOS, Edméa; ARAÚJO, Marcos M. Como avaliar a aprendizagem online? Notas para inspirar o desenho didático em educação online. Educfoco, n. 2, v. 17, p. 103-119, 2012.
SOUZA, Luciana K. Recomendações para a Realização de Grupos Focais na Pesquisa Qualitativa. PSI UNISC, [S.l.], v. 4, n. 1, p. 52-66, jan. 2020. DOI: https://doi.org/10.17058/psiunisc.v4i1.13500
SOUZA, Vanessa M. de; RODRIGUES, Fabiano T. A utilização das unidades de conservação como espaços educativos na formação de professores de ciências. Ciência & Educação (Bauru), v. 24, n. 4, p. 991–1008, 2018. https://doi.org/10.1590/1516-731320180040014 DOI: https://doi.org/10.1590/1516-731320180040014
Descargas
Publicado
Cómo citar
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2025 Alanza Zanini, Marcelo Rocha Borges, Amanda Pimentel Berk de Queiroz

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución-NoComercial-SinDerivadas 4.0.
Os (as) autores(as) que publicam nesta revista concordam com os seguintes termos: Os (as) autores(as) mantém os direitos autorais e concedem à revista o direito de primeira publicação, com o trabalho simultaneamente licenciado sob a Licença Creative Commons Atribuição-NãoComercial-SemDerivações (CC BY-NC-ND 4.0) que permite o compartilhamento do trabalho com reconhecimento da autoria e publicação inicial nesta revista. Os (as) autores(as) têm autorização para assumir contratos adicionais separadamente, para distribuição não-exclusiva da versão do trabalho publicada nesta revista (ex.: publicar em repositório institucional ou como capítulo de livro), com reconhecimento de autoria e publicação inicial nesta revista. Os (as) autores(as) têm permissão e são estimulados a publicar e distribuir seu trabalho online (ex.: em repositórios institucionais ou na sua página pessoal) em qualquer ponto antes ou durante o processo editorial, já que isso pode aumentar o impacto e a citação do trabalho publicado.







